Gấm và Son: Nét đẹp đặc trưng của nghệ thuật Hát Bội

Có thể nói trong vô vàn các yếu tố sắc màu nhằm tạo nên một vở Hát Bội đầy xúc cảm, trang phục và hoá trang có thể được xem là yếu tố đầu tiên trong những mảnh ghép ấy. Trang phục và hóa trang trong Hát Bội không chỉ là những yếu tố thẩm mỹ, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng, thể hiện tính cách và số phận của nhân vật qua màu sắc và hình họa.

Hát Bội, một hình thức nghệ thuật truyền thống đặc sắc của Việt Nam, không chỉ là biểu diễn mà còn là một cách kể chuyện tâm hồn. Theo như lời chia sẻ của nghệ sĩ nhân dân Trần Minh Nhã: “Hát Bội không chỉ là biểu diễn, mà còn kể những câu chuyện của tâm hồn.” Điều này phản ánh sâu sắc tâm tư của người Việt từ xưa đến nay. Bắt đầu phát triển từ thế kỷ 16, Hát Bội đã trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa miền Nam, nhờ sự hỗ trợ của các nhân vật lịch sử như Chúa Nguyễn Phúc Khoát và những nghệ sĩ tài năng như Đào Duy Từ, Phạm Đình Hổ, và Đào Tấn.

Trang phục và hóa trang trong Hát Bội không chỉ là những yếu tố thẩm mỹ, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng, thể hiện tính cách và số phận của nhân vật qua màu sắc và hình họa. Mỗi bộ trang phục không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật, mà còn là một thông điệp văn hóa, giúp khán giả cảm nhận sâu sắc về lịch sử và tâm tư dân tộc. Hãy cùng tiến vào một vườn hoa đa sắc đa hương, nơi mà ánh đèn sân khấu chạm đến những hạt cườm lấp lánh trên tà áo của người nghệ sĩ. Từng bước vén tấm rèm sân khấu màu đỏ son để cảm nhận từng đường kim mũi chỉ tỉ mỉ trên hình thêu của trang phục hay những nét mực hóa trang sắc sảo trên gương mặt vị tướng hào hùng dưới ánh đèn sân khấu. 

Trong nghệ thuật Hát Bội hay còn gọi là tuồng, chất liệu của trang phục đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc thể hiện đặc trưng của nhân vật và bối cảnh. Chất liệu trang phục trong Hát Bội thường được lựa chọn kỹ lưỡng. Với những vở kịch Hát Bội hay tuồng chất liệu của trang phục đòi hỏi tính độ bền và sự linh hoạt trong biểu diễn, Đặc biệt, những trang phục của nhân vật tướng quân, võ tướng thường phải có độ bền và linh hoạt để đảm bảo không cản trở các động tác võ thuật. Tiếp sau đó là phải phù hợp với tính cách và vị thế của nhân vật. Mỗi nhân vật trong Hát Bội mang tính cách và tầng lớp xã hội riêng biệt, nên chất liệu trang phục phải phù hợp để phản ánh điều đó.Ví dụ, chất liệu gấm, nhung, hoặc kim sa thường dành cho các vai vua chúa, thần linh để tạo sự uy nghi, cao quý. Trong khi đó, vải thô, không bóng phù hợp cho nhân vật dân thường hoặc binh lính vì thể hiện sự giản dị, thực tế.

Đối với trang phục trong nghệ thuật Hát Bội, đa dạng chất liệu. Chẳng hạn như, lụa mang lại sự mềm mại, mịn màng, phù hợp với các vai nữ hoặc nhân vật có tính cách nhẹ nhàng. Chất liệu này sẽ thường được sử dụng cho những nhân vật hay bối cảnh sang trọng của các nhân vật nữ thuộc tầng lớp cao quý, như công chúa, hoàng hậu, hoặc các nhân vật có tính cách thanh thoát để tạo cảm giác uyển chuyển. Gấm có độ dày và độ bóng cao, giúp trang phục trở nên sang trọng và nổi bật, thường được dùng cho các nhân vật vua chúa, quý tộc hoặc những vai có quyền lực. Vải Nhung cũng được sử dụng cho những nhân vật quyền quý hoặc thần linh. Với bề mặt mềm mại và ánh sáng phản chiếu nhẹ, chất liệu này giúp trang phục có vẻ bề thế và huyền bí. Chẳng hạn, mũ của các vị thần hoặc áo bào của vua chúa có thể được làm từ vải nhung, làm tăng thêm vẻ tôn nghiêm và uy quyền.

Trái ngược các chất liệu dành cho những nhân vật quyền lực, chức quyền cao thì vải thô là chất liệu có tính chất ít bóng và thô ráp hơn, chủ yếu có màu sắc trung tính, thường được dùng cho những nhân vật dân dã hoặc binh lính để làm nổi bật sự mạnh mẽ, giản dị và cứng cỏi của họ. Bởi vì vải thô không cầu kỳ và đơn giản, nó thể hiện rõ tính chất đời thường của các nhân vật lao động không trau chuốt. Với chất liệu tạo sự thu hút thị giác trong trang phục là lông và cườm đính thường được trang trí giúp trang phục trở nên bắt mắt, tạo hiệu ứng chuyển động của cườm hoặc độ bồng bềnh của lông khi nhân vật di chuyển. Đặc biệt là trên mũ, áo giáp hoặc các phần trang phục của các nhân vật thần linh, võ tướng hoặc những nhân vật mang yếu tố huyền bí. Thu hút ánh nhìn của người xem khi nhân vật mặc trang phục có lông và cườm đính. Các loại kim sa và đá giả quý được sử dụng để làm tăng sự long lanh và tạo điểm nhấn cho trang phục, đặc biệt là các trang phục của vua chúa, thần linh hoặc những nhân vật quyền uy. Từ đó giúp nhân vật dễ thu hút sự chú ý và phân biệt rõ hơn với các nhân vật phụ hoặc vai nhỏ.

Màu sắc trong trang phục sẽ mang tính biểu tượng cho mỗi nhân vật rõ hơn. Chẳng hạn như màu đỏ thường dành cho vua chúa, nhân vật có quyền lực cao trong triều đình.Đỏ tươi là sắc đỏ rực rỡ, nổi bật, thể hiện sự quyền uy và năng lượng mạnh mẽ. Đỏ đô sắc đỏ sậm hơn, tạo cảm giác trưởng thành, điềm tĩnh và chững chạc. Với đỏ đô có thể dùng cho các nhân vật quý tộc, những người có địa vị cao nhưng ở bậc dưới so với vua chúa. Với gam màu đỏ thẫm kèm ánh sắc trầm, đỏ mận mang ý nghĩa bí ẩn, thường sử dụng cho các nhân vật có nét thâm trầm hoặc tính cách phức tạp, như cận thần trong triều đình, những người có tâm lý khó đoán.

Màu xanh dương dành cho các nhân vật trung trực, thường thấy ở các trang phục cho võ tướng; màu đen cho vai phản diện, mang vẻ bí hiểm khó đoán. Sắc xanh này đôi khi dành cho các nhân vật có tính cách hiền hòa, không quá cứng nhắc, tạo cảm giác dễ gần. Màu vàng ánh kim hay vàng tươi thường được sử dụng cho vua chúa hoặc các vị thần, do màu vàng tượng trưng cho sự cao quý, thánh thiện. Màu trắng đại diện cho nhân vật có tính cách tinh khiết hoặc các nhân vật thần linh. Đặc biệt với trắng tinh khiết tượng trưng cho sự tinh khôi, trong sáng, màu trắng thường dành cho các nhân vật có tính cách thánh thiện, tinh khiết hoặc các vai thần linh. Đối nghịch lại là màu đen thường mang 2 tông đen tuyền và xám đen đậm làm cho người xem cảm thấy sự bí hiểm, thường dành cho các nhân vật phản diện, những người có tính cách khó lường hoặc có toan tính. Màu đen tuyền mang lại cảm giác đe dọa và quyền lực ngầm.

 Nguồn ảnh: SÓNG NEWS

Chẳng hạn với nhân vật vua Đinh Tiên Hoàng trong vở kịch Hát Bội “Đinh Tiên Hoàng Đế”: Quyền uy và Tâm hồn của một Vị Vua Lập Quốc. Trong trang phục của Vua Đinh Tiên Hoàng trong vở Hát Bội, màu vàng hoàng kim là sắc chủ đạo, biểu tượng của quyền lực và sự cao quý, chỉ dành riêng cho vua chúa. Bộ hoàng bào sử dụng các sắc độ khác nhau của vàng – từ vàng tươi ở phần vai và thân áo, tượng trưng cho quyền uy và sức mạnh, đến vàng sậm và vàng ánh đồng ở đuôi áo và tay áo, tạo chiều sâu và nét trầm mặc, uy nghiêm. Chất liệu lụa gấm dày làm nền cho các hoa văn thêu rồng, khi chiếu dưới ánh đèn sân khấu, mang lại hiệu ứng lấp lánh nhưng điềm tĩnh, toát lên vẻ thần bí và uy nghi của vị vua lập quốc.

Trang phục của Hát bội có vài nét tương tự Hí kịch Trung Quốc, như mão lông trĩ, cờ lệnh sau lưng, vạt che trước, tuy nhiên sẽ vẫn gần gũi với trang phục dân tộc Việt Nam và thường đơn giản, dễ dàng cho nghệ sĩ biểu diễn có thể múa, đánh võ. Phục trang dựa trên quy định của các nhân vật như là vai vua, hoàng hậu, công chúa, quan lại hay người dân bình thường.

Áo giáp, áo thụng, áo đào văn, mão rồng, mão phụng, hia, đai lưng là những trang phục luôn thấy trong các vở diễn. Đạo cụ thường có kiếm, đao, thương, búa, quạt, cờ, kim giản, roi ngựa, phất trần, đuốc, bầu rượu.

Trang phục của Vua và Hoàng hậu được làm từ lụa hoặc nhung cao cấp với lớp lót bên trong để tạo sự thoải mái và sang trọng. Chủ đạo màu sắc là vàng kim, đỏ kết hợp cũng các màu như xanh lục, tím để tạo điểm nhấn. Các họa tiết rồng, phượng, mây trời, sóng nước thường được thêu hoặc vẽ tay tỉ mỉ, tượng trưng cho sự uy nghi và thiên mệnh. Phụ kiện thường thấy đều rất cao cấp mũ miện, áo choàng, giày, và các món trang sức như vòng cổ, nhẫn, đai lưng đều được làm từ vàng, bạc và đính đá quý.

Trang phục của Tướng lĩnh thì thường là vải thô, da hoặc nhung cứng cáp để thể hiện sự mạnh mẽ và quyết đoán. Kết hợp với các màu sắc Đỏ, đen, xanh dương đậm tượng trưng cho lòng dũng cảm và sự quyền uy. Các hoạ tiết con hổ, sư tử hoặc những hoa văn đơn giản nhưng mạnh mẽ, thể hiện sức mạnh và lòng trung thành. Ưa chuộng các phụ kiện: Mũ sắt, giáp che ngực, giáp vai, và các vũ khí như gươm, giáo, cung tên.

Trang phục của Hầu và Lính sẽ là trang phục làm bằng vải thô, đơn giản và dễ vận động. Sử dụng các màu sắc như Nâu, xanh lá, xám tạo nên vẻ giản dị và chân chất. Các hoạ tiết thường không quá cầu kỳ, chủ yếu là các đường viền đơn giản hoặc họa tiết hình học. Kết hợp với phụ kiện: Mũ rộng vành, giày da hoặc dép đơn giản.

Trang phục của nhân vật nữ chính với chất lụa mềm, voan, hoặc các loại vải nhẹ nhàng tạo nên vẻ thanh thoát. Kết hợp cùng màu sắc: Hồng, trắng, vàng nhạt là những màu chủ đạo, tạo nên sự dịu dàng và quý phái. Họa tiết của trang phục là những  hoa văn phức tạp như hoa sen, hoa đào, biểu tượng cho sự tinh khiết và đẹp đẽ. Kèm thêm các phụ kiện: Khăn choàng, dây lưng, trang sức như vòng tay, hoa tai, và mũ miện nhỏ.

Trang phục của nhân vật phản diện, với tuyến nhân vật này chất liệu thường tạo nên vẻ đáng sợ và bí ẩn: Vải nhung, lụa cứng, hoặc vải thô. Màu sắc: Đen, đỏ tươi, tím là những màu chủ đạo, biểu tượng cho sự nguy hiểm và tàn ác. Các họa tiết quái vật, ác quỷ hoặc những hình ảnh đáng sợ, tạo nên cảm giác rùng rợn được thuê lên tăng sự ma mị kết hợp cùng phụ kiện như mặt nạ, găng tay, áo choàng dài, và đai lưng có đính họa tiết quái dị.

Trang phục trong Hát Bội không chỉ là bộ quần áo mà còn là phương tiện truyền tải văn hóa, lịch sử và nghệ thuật đến khán giả. Chúng giúp tôn lên vẻ đẹp của từng nhân vật và mang lại những giá trị tinh thần đặc biệt. Mỗi chi tiết, từ màu sắc, chất liệu đến họa tiết, đều góp phần tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh, làm say đắm lòng người xem.

Nguồn ảnh: nguoiduatin; Thiết kế: SÓNG NEWS

Để có thể tạo ra một bộ trang phục Hát Bội cần phải trải qua nhiều công đoạn thật tỉ mỉ và chi tiết, muốn thể hiện được đúng tinh thần vừa sâu sắc vừa có hồn trong mỗi vở diễn thông qua trang phục của những người nghệ sĩ thì việc đầu tiên cần phải làm là lên kế hoạch thiết kế, tìm hiểu về vai diễn về trang phục sẽ thể hiện. Mỗi nhân vật trong Hát Bội đều có đặc điểm riêng, như tính cách, vai trò trong vở diễn, ngoài ra không thể nào thiếu nghiên cứu bối cảnh ở những thời kỳ lịch sử để mà tạo ra được đúng trang phục ở thời kỳ đó. Theo chân nghệ sĩ Công Minh chúng ta sẽ biết được cách mà tạo ra một bộ trang phục Hát Bội sẽ vô cùng công phu ra sao.

Giới thiệu một chút về nghệ sĩ Công Minh, ông là con trai của ông bầu Minh Tơ, chủ đoàn cải lương tuồng cổ Minh Tơ, nổi tiếng qua nhiều vai kép độc, phản diện như Tào Tháo, Quách Hòe. Không chỉ tạo ấn tượng riêng biệt với các vai diễn, ông còn âm thầm giữ gìn và phát huy bộ môn cải lương qua nghề may phục trang sân khấu. Những năm gần đây, bộ môn hát cải lương càng ngày càng hạn chế nên vợ chồng nghệ sĩ Công Minh đã phát triển thêm nghề may trang phục Hát Bội. Được biết ông Minh sẽ là người lên ý tưởng thiết kế những bộ trang phục, về vợ ông Minh là  bà Yến Phương sẽ là người thực hiện cắt, may và trang trí phụ kiện lên phục trang.

Quay trở lại với bước đầu tiên của việc may trang phục Hát Bội, ông Minh sẽ tìm hiểu chi tiết về trang phục trong bối cảnh của vở diễn để có thể lột tả được độ chính xác cao cho trang phục của từng nhân vật. Sau khi nhận được kịch bản từ đạo diễn cho sân khấu hoặc truyền hình, ông sẽ phác thảo lại trang phục theo ý tưởng đã nghiên cứu trước đó và người may sẽ dựa vào bản phác thảo đó để làm. Có thể thấy công đoạn này rất quan trọng và tốn nhiều thời gian nhất trong quá trình tạo ra trang phục, phải nghiên cứu từ nhiều nguồn tài liệu và sách vở khác nhau từ trong nước đến cả nước ngoài để sáng tạo ra được trang phục đặc biệt và độc đáo nhất trong mỗi vở diễn.

Khi đã có bản phác thảo thiết kế trang phục chi tiết, hai vợ chồng ông Minh sẽ bắt tay lựa chọn màu sắc và mua vải để may trang phục phù hợp. Thông thường sẽ chọn vải có độ bền và màu sắc phong phú như vải satin và lụa ngoài ra còn phải chọn những tấm vải có độ rũ và bóng để tạo sự sang trọng cho trang phục thêm vào đó để trang phục được đứng dáng hơn thì cần thêm một lớp vải mỏng, thường sẽ là vải kate may đè bên trong. Theo đánh giá của nghệ sĩ Công Minh việc tạo ra những trang phục cần nhiều chi tiết đính kèm lên vải rất tốn kém ví dụ trang phục của Vua thì cần 7 đến 8 thước, vì chi tiết ở vai cũng như là giáp cần nhiều vải để may nên sẽ khá là tốn kém, song nếu trước kia từng chiếc nút được thêu bằng tay kỳ công thì nay chúng đã được gia công sẵn thành từng mảnh lớn, người thợ may chỉ cần đính chúng vào những vị trí như cổ áo, thân áo và tay áo nên sẽ không cần tốn nhiều thời gian ở công đoạn này.

Về phần trang trí hoa văn cho trang phục, ông Minh sẽ tạo ra những khung gỗ có hoa văn đã được thiết kế riêng trước đó để cán và in lên. Tiếp đến sẽ sử dụng một loại keo được pha chế đặc biệt sao cho không làm mất đi độ mềm mại của vải mà vẫn giữ được các hạt kim tuyến lấp lánh bám chắc vào trang phục. Ngoài ra sẽ đính thêm những hạt cườm, hạt châu lên vải để tăng thêm tính thẩm mỹ, riêng công đoạn này cần phải có sự sáng tạo trong việc trang trí để giúp trang phục nhân vật lên sân khấu lung linh và độc đáo nhất có thể chẳng hạn như trang phục của nàng công chúa trong vở diễn Hát Bội luôn toát lên vẻ đẹp lộng lẫy, kiêu sa. Áo dài bằng lụa mềm mại, thêu họa tiết rồng phượng tinh xảo, kết hợp với quần ống rộng và đai lưng đính ngọc trai càng tôn lên vóc dáng uyển chuyển làm tăng thêm sự quý phái cho nhân vật.

Việc làm phục trang ngày nay chúng ta có thể thấy không còn khó khăn như trước bởi nguồn nguyên liệu như vải, các phụ kiện trang trí dễ dàng tìm kiếm ở nhiều nơi như chợ, do đó để hoàn thành được bộ trang phục thì chỉ cần mất từ 1 đến 3 ngày. Ông Minh chia sẻ chỉ cần có vải sẵn mà không cầu kì thì chỉ trong một ngày có thể làm ra 3 đến 4 bộ, đối với những trang phục cần may chi tiết cầu kỳ như trang phục giáp thì mất 3 ngày để thực hiện. Tùy vào những chức năng của trang phục chúng ta có thể dành thời gian ít hay nhiều để thực hiện may trang phục. 

Trang phục trong nghệ thuật Hát Bội không chỉ làm đẹp cho sân khấu biểu diễn và diễn viên mà còn đóng vai trò là phương tiện truyền tải các giá trị văn hóa, tinh thần và lịch sử dân tộc. Mỗi bộ trang phục là sự kết hợp khéo léo giữa kỹ thuật thủ công và tư duy thẩm mỹ. Từng bộ trang phục thông qua chất liệu, màu sắc và kiểu dáng hoa văn giúp tôn lên hình tượng nhân vật mà diễn viên đang thể hiện. Sự đa dạng và tỉ mỉ trong từng chi tiết của trang phục giúp cho khán giả có thể phân biệt và hiểu rõ hơn về thân phận, địa vị, cũng như tính cách của từng nhân vật. Qua đó tạo nên một thế giới sân khấu sống động và cuốn hút cho người xem.

Có thể nói, trang phục là một phần không thể thiếu trong một vở diễn, được xem như là lớp hóa trang thứ 2 của diễn viên. Từng bộ trang phục mang một cốt cách riêng cho nhân vật và thổi hồn vào câu chuyện của vở diễn. Trang phục trong Hát Bội đã làm nổi bật tinh thần nghệ thuật. Góp phần tạo nên sự đặc biệt của loại hình nghệ thuật đầy ý nghĩa này.

Màu sắc trong hóa trang Hát Bội Màu sắc giữ vai trò quan trọng, mang đậm nét đặc trưng văn hóa phương Đông trong nghệ thuật Hát Bội. Các màu chủ đạo thường là đen, trắng, đỏ cùng với một số màu phụ như xanh lam, vàng, lục. Các nghệ sĩ khéo léo kết hợp và pha trộn các màu để tạo nên sự hài hòa, vừa thể hiện được tính cách, thần thái của nhân vật, vừa mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Nghệ thuật hóa trang trong hát Bội là sự kết hợp tinh tế giữa màu sắc, đường nét và chất liệu để tạo nên những gương mặt ấn tượng, thể hiện tính cách và số phận nhân vật. Màu sắc không chỉ đơn thuần là yếu tố thẩm mỹ mà còn là ngôn ngữ riêng, mang đậm tính biểu tượng.

Trong chiều dài hàng trăm năm lịch sử của mình, Hát Bội đã tự hoàn thiện một hệ thống phong phú về hóa trang. Thông qua những đặc điểm này, chúng ta có thể dễ dàng nhận biết các nhân vật và tính cách đặc trưng của họ trong một vở diễn. Trong đó, “Kép” là thuật ngữ để chỉ nhân vật nam. Tùy vào tính cách của từng vai diễn mà sẽ có những lối hóa trang ước lệ khác nhau. Đây là tuyến nhân vật rất quan trọng, đòi hỏi những kỹ thuật hóa trang phải thật khéo léo mới có thể gột tả được hết phong thái trên gương mặt.

Kép diễn những vai trung thần - là những người có tính tình cương trực, liêm chính sẽ được hóa trang với nền da màu đỏ. Nền da màu đen thể hiện cho nhân vật có tính cách ngay thẳng, bộc trực nhưng nóng nảy. Màu xám nhạt thể hiện cho người đã có tuổi. Màu xanh cây hoặc xanh thẫm ám chỉ những nhân vật có tính cách mưu mô xảo quyệt. Những vai tướng trung có lối hóa đen trắng xen kẽ thể hiện cho những đường nét gương mặt thì được gọi là kép rằn, kép xéo. Ngoài ra, những vai như nịnh thần và gian thần lại được hóa trang với nền da màu trắng mốc hay còn gọi là kép trắng, kép mốc. 

Nguồn ảnh: adamuzic; Thiết kế: SÓNG NEWS

Trong nghệ thuật Hát Bội, lông mày là một yếu tố quan trọng để nhận diện và khắc họa tính cách nhân vật. Lông mày trắng biểu thị cho các nhân vật thần tiên hoặc cao tuổi, toát lên vẻ uy nghiêm, thanh cao. Lông mày mềm mại với đường nét mảnh và tinh tế đơn giản thể hiện những nhân vật hiền lành, nhân hậu. Lông mày có những nét uốn lượn, bay múa là dấu hiệu của những người có tính cách kiêu ngạo, trong khi lông mày thẳng và có viền đỏ thể hiện tính cách nóng nảy, bộc trực. Và kiểu lông mày ngắn thường biểu thị những nhân vật gian xảo hoặc nịnh bợ. 

Ngoài ra để tăng thêm tính sinh động cho gương mặt các nghệ sĩ Hát Bội còn sử dụng nhiều các loại phẩm màu tự nhiên như: Chu sa giúp điểm tô đôi môi thêm phần nổi bật, thường dùng cho các vai đào, kép chính. Nhọ nồi dùng kẻ lông mày, viền mắt tạo chiều sâu và sự cuốn hút cho đôi mắt. Phấn hường tô điểm hai gò má, giúp gương mặt thêm rạng rỡ, thường dùng cho các vai nữ chính. Các chất liệu tự nhiên này không chỉ an toàn cho người diễn mà còn thể hiện được nét đặc trưng của nghệ thuật hóa trang cổ truyền. Phấn phủ được sử dụng để tạo lớp nền mịn màng, hoàn hảo, che đi khuyết điểm và làm nổi bật các đường nét đã được tạo hình. Kẻ mắt đen hoặc nâu giúp đôi mắt thêm to tròn, sắc sảo, thể hiện rõ thần thái nhân vật.

Cuối cùng, mi giả dài và cong góp phần tạo nên đôi mắt cuốn hút, đầy ấn tượng, hoàn thiện vẻ đẹp của gương mặt hóa trang. Sự kết hợp hài hòa giữa các chất liệu này cùng kỹ thuật trang điểm tài tình của người nghệ sĩ đã tạo nên những gương mặt nhân vật đặc sắc, sống động, góp phần làm nên sức hấp dẫn của nghệ thuật Hát Bội. Có thể nói, hóa trang trong Hát Bội là sự kết hợp hài hòa giữa màu sắc, đường nét và chất liệu, là nơi hội tụ của tài năng, tâm huyết và sự sáng tạo không ngừng của người nghệ sĩ. Mỗi gương mặt được tạo nên đều là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị tinh hoa của nghệ thuật truyền thống Việt Nam.

Nguồn ảnh: SÓNG NEWS

Việc kết hợp giữa hóa trang và biểu cảm gương mặt trong Hát Bội không chỉ đơn thuần là việc tạo hình mà còn là cách thức để diễn viên truyền đạt và khắc họa rõ nét tâm trạng, tính cách và cảm xúc của nhân vật. Các đường nét vẽ, từ lông mày đến đôi môi, từ mắt đến dáng mặt, đều đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng hình ảnh nhân vật cho chính xác nhất.

 Nguồn ảnh: SÓNG NEWS

Song song với hệ thống vai diễn Kép, thì “Đào” là thuật ngữ đại diện cho những nhân vật thuộc giới tính nữ. Thông thường, ngoại hình của đào là thiếu nữ hoặc trung niên. Hầu hết đào được hóa trang mặt sạch, giọng nói và giọng hát trong sáng, phong thái dịu dàng, cử chỉ đoan trang. Đối với lối hóa trang “mặt sạch” hay còn gọi là hóa trang tối giản, diễn viên chỉ sử dụng các kỹ thuật vẽ mặt, tô son và phấn để làm nổi bật các đường nét trên gương mặt và giúp họ biểu lộ nhiều cảm xúc khác nhau trong vai diễn. Nhân vật Bùi Thị Xuân là một trong những nhân vật tiêu biểu đại diện cho lối hóa trang này. Chỉ có ba vai diễn là Chung Vô Diệm, Đào Tam Xuân và Ngọc Kỳ Lân là có lối hóa trang mặt nạ.

Lối hóa trang của vai diễn Đào Tam Xuân, Nguồn ảnh: SÓNG NEWS

Trước tiên, nghệ sĩ sẽ chuẩn bị lớp nền sáng cho cả khuôn mặt, giúp các nét vẽ trở nên nổi bật hơn. Sau đó, đôi mắt được kẻ đậm, sắc nét, cùng với đôi môi đỏ hoặc đen, tạo điểm nhấn mạnh mẽ. Phức tạp nhất là công đoạn vẽ mặt nạ theo tính cách của nhân vật, như màu trắng, đỏ cho nhân vật chính diện uy nghiêm, hoặc đen, tím cho những vai phản diện đầy toan tính.

Giống như các yếu tố tạo hình khác trong nghệ thuật, màu sắc đóng vai trò quan trọng và thể hiện nét văn hóa đậm chất phương Đông. Trong hóa trang Hát Bội, màu sắc thường là các màu nguyên gốc, ít pha trộn, và chủ yếu chỉ sử dụng từ năm đến sáu màu chính như đen, đỏ, trắng, xanh, vàng, và lục.

Hóa trang Hát Bội Việt Nam thường sử dụng ít màu và đa phần là màu nguyên, kết hợp với phong cách vẽ vừa đủ mềm mại. Màu sắc chính trong hóa trang Hát Bội truyền thống bao gồm ba màu chủ đạo: đen, trắng, và đỏ, cùng một số màu phụ như xanh, xám, vàng, và lục. Nghệ thuật hóa trang sân khấu Hát Bội dựa trên ba màu cơ bản: đỏ, vàng, và lam. Từ ba màu này, nghệ sĩ pha thêm đen hoặc trắng để tạo sắc thái trầm. Chẳng hạn, màu đỏ trên gương mặt Trụ Vương là màu đỏ pha thêm đen để thành sắc đỏ bầm. Màu sắc được sử dụng linh hoạt, nghệ sĩ không trộn màu mà đặt hai dải màu cạnh nhau, tạo hiệu ứng hòa quyện nhìn từ xa. Tương quan màu sắc cũng góp phần tạo nên sự thành công trong việc thể hiện nhân vật qua hóa trang Hát Bội.

 Nguồn ảnh: SÓNG NEWS

Trong hóa trang Hát Bội, các nhân vật như võ tướng, những người có cá tính mạnh, quyết liệt hay các vai diễn đặc biệt thường được vẽ với sắc độ tương phản rõ rệt, sắc màu mạnh mẽ và đối chọi cao. Ngược lại, những gương mặt có sắc độ trung tính, nhẹ nhàng và hòa sắc dịu dàng lại thường được dành cho các nhân vật lão văn, lão tiều, phụ nữ và trẻ em.

https://video.wixstatic.com/video/e41acb_2ba28c454a27493ab1006818de0bb89a/720p/mp4/file.mp4

Khi đã hoàn tất hóa trang, nghệ sĩ khoác lên trang phục cùng phụ kiện tinh xảo, rồi dành vài phút tập trung vào biểu cảm và cảm xúc của nhân vật. Hóa trang trong Hát Bội không chỉ là công việc làm đẹp mà còn là cách để người nghệ sĩ hòa mình trọn vẹn vào vai diễn, đưa khán giả vào thế giới đầy màu sắc và sống động của nghệ thuật truyền thống.

Từng đường nét, màu sắc và chất liệu, tất cả đều được kết hợp một cách hài hòa trên gương mặt của người nghệ sĩ, từ đó đã khắc họa rõ ràng hơn về tính cách, thân phận và tầng lớp của mỗi nhân vật giúp người xem dễ dàng nhận ra và hiểu rõ hơn vai trò của của họ qua các vai diễn. Thông qua nét mặt và ánh mắt của người trình diễn, khán giả không chỉ được hòa mình vào câu chuyện mà còn cảm nhận sâu sắc từng cung bậc cảm xúc và giá trị văn hóa mà vở diễn mang lại. Đây chính là cách mà nghệ thuật Hát Bội được lưu giữ, được phát huy và truyền tải những giá trị lịch sử văn hóa từ quá khứ đến với hiện tại, điều này vừa mang đến cho người xem một trải nghiệm độc đáo vừa giúp cho nghệ thuật Hát Bội không ngừng khẳng định giá trị văn hóa dân tộc giữa dòng chảy thời gian.

Hát bội không chỉ là nghệ thuật biểu diễn mà còn là di sản văn hóa, nơi mà trang phục và hóa trang là một phần kể lại những câu chuyện về thời đại và con người. Đó là biểu tượng của tinh hoa văn hóa dân tộc, là ngôn ngữ của một thời kỳ đã qua nhưng không bao giờ mất đi. Khi nhìn thấy những nhân vật rực rỡ với sắc màu và hoa văn lộng lẫy trên sân khấu, khán giả không chỉ thưởng thức cái đẹp mà còn cảm nhận được tình yêu sâu sắc dành cho đất nước và con người trong từng nếp gấm, đường kim. Đây cũng chính là sự kỳ diệu mà nghệ thuật Hát Bội mang lại - một không gian lưu giữ và tôn vinh bản sắc Việt, truyền tải những giá trị đẹp đẽ của dân tộc từ quá khứ đến hiện tại.

SÓNG NEWS